Nadbużański Park Krajobrazowy

Dlaczego warto?

Są miejsca, w których rzeka została wyprostowana, obwałowana i podporządkowana człowiekowi. **Bug w Nadbużańskim Parku Krajobrazowym w wielu miejscach nadal robi po swojemu.** Zakręca szerokimi meandrami, podcina piaszczyste skarpy, odkłada łachy, tworzy wyspy i porzuca dawne koryta, które z czasem zamieniają się w starorzecza. I właśnie dlatego nie przyjeżdża się tutaj dla jednego punktu widokowego. Park ma ponad **73 tysiące hektarów** i chroni niemal 120 kilometrów Bugu oraz fragment dolnej Narwi. Jednego dnia można stać na suchej, niemal „nadmorskiej” wydmie, kilkanaście minut później patrzeć na torfowisko, a po południu znaleźć się na nadrzecznej łące, nad którą krążą bociany, żurawie albo bielik. To nie jest park do „zaliczenia”. Najlepiej wybrać **jeden fragment doliny, jedną ścieżkę i pozwolić sobie trochę pobłądzić wzrokiem po krajobrazie**. ## Co właściwie chroni Nadbużański Park Krajobrazowy? Najważniejszym elementem parku jest dolina dolnego Bugu. W granicach NPK znajduje się jego lewobrzeżna część od okolic ujścia Tocznej w rejonie Drażniewa i Korczewa aż po ujście Liwca w pobliżu Kamieńczyka. Osobna część parku obejmuje również fragment dolnej Narwi w rejonie Pułtuska i Pokrzywnicy. Bug zachował tutaj wiele cech naturalnej rzeki nizinnej. Tworzy zakola, starorzecza, wyspy, piaszczyste łachy i strome skarpy erozyjne. Właśnie zachowanie swobodnie meandrującej rzeki oraz jej doliny jest jednym z oficjalnie wskazanych celów ochrony parku. Ale NPK to znacznie więcej niż sama rzeka. Około **36% powierzchni parku zajmują lasy**. Dominują bory sosnowe na piaszczystych glebach, lecz zachowały się również cenne lasy łęgowe, grądy, podmokłe olsy i kompleksy związane z dawnymi puszczami. Charakterystyczny jest bardzo mocny kontrast siedlisk: suche wydmy mogą leżeć tuż obok torfowisk, a bór sosnowy sąsiadować z mokrym lasem nadrzecznym. ## Park, którego stworzenie zajęło prawie dwadzieścia lat Pomysł ochrony doliny Bugu w formie parku krajobrazowego pojawił się już w **1976 roku**. Jego inicjatorem był krajoznawca i przyrodnik **Lechosław Herz**. Prace koncepcyjne ciągnęły się przez kolejne lata, zostały zahamowane na początku lat 80., a do przygotowania szczegółowej dokumentacji powrócono w drugiej połowie tej dekady. Co ciekawe, pierwotny projekt zakładał park znacznie większy od dzisiejszego – razem z otuliną miał obejmować aż **222 152 ha** i 32 jednostki administracyjne. Ostatecznie Nadbużański Park Krajobrazowy formalnie powołano **30 września 1993 roku** na terenie ówczesnego województwa siedleckiego. W 1994 roku ochronę rozszerzono na fragment dawnego województwa ciechanowskiego, a w 1998 roku na obszary dawnego województwa łomżyńskiego. Od listopada 2024 roku oficjalna nazwa brzmi **Nadbużański Park Krajobrazowy im. Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego**. Patron był botanikiem, przyrodnikiem i pedagogiem, związanym z tym regionem między innymi poprzez Zakład Praktyk Leśnych w Feliksowie koło Broku. ## Bug – najważniejszy „eksponat” parku Tutaj najlepiej widać, jak pracuje naturalna rzeka. Nurt nie biegnie po idealnej linii. W jednych miejscach podmywa brzeg i tworzy wysoką skarpę, w innych odkłada piach. Pojawiają się mielizny, wyspy i boczne odnogi. Dawne zakola odcinają się od głównego nurtu i zamieniają w starorzecza. Właśnie te procesy są powodem, dla którego krajobraz nad Bugiem nigdy nie jest całkowicie „gotowy”. Rzeka cały czas go przebudowuje. Dobrym miejscem do obserwacji takiego krajobrazu jest okolica **Szumina**, gdzie Bug podcina piaszczystą skarpę. Innym jest **Wywłoka**, gdzie z wału przeciwpowodziowego można patrzeć na szeroką dolinę, starorzecza i otwarte nadbużańskie łąki. ## Ponad tysiąc gatunków roślin Inwentaryzacje parku wykazały występowanie około **1027 gatunków roślin wyższych** oraz około **161 zbiorowisk roślinnych**. To wyjątkowo dużo jak na krajobraz, który na pierwszy rzut oka może wyglądać po prostu jak rzeka, las i łąki. Źródłem tej różnorodności jest właśnie mozaika skrajnie różnych środowisk. Na torfowiskach można spotkać rośliny związane z bardzo wilgotnym podłożem, podczas gdy kilkaset metrów dalej na piaszczystej wydmie rosną gatunki przystosowane do suszy. Zachowały się tu również zmiennowilgotne łąki z **kukułką szerokolistną i innymi storczykami**. Najlepszy czas na ich obserwację przypada zwykle na przełom maja i czerwca. ## Park ptaków Jeżeli masz lornetkę, zabierz ją. Na terenie Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego stwierdzono ponad **190 gatunków ptaków**. Dolina Bugu jest szczególnie ważna dla ptaków związanych z wodą, piaszczystymi łachami, mokrymi łąkami i nadrzecznymi skarpami. Można tu obserwować między innymi rybitwy rzeczne i białoczelne, sieweczki, kszyki, derkacze, zimorodki, brzegówki, żurawie i bociany. W rozległych lasach pojawiają się również bociany czarne i bieliki. Nawet zimą park nie staje się pusty. W dolinie pozostają lub pojawiają się wtedy między innymi łabędzie, tracze, gągoły, czaple, gile i jemiołuszki, a w ostatnich latach pracownicy parku obserwują również coraz więcej zimujących żurawi. ## Łosie, bobry i wydry NPK nie jest oczywiście miejscem, w którym zwierzęta ustawiają się przy szlaku do zdjęć. Ale szanse na zobaczenie śladów ich obecności są całkiem realne. W parku stwierdzono **49 gatunków ssaków**. W lasach żyją łosie, jelenie, sarny, dziki, borsuki i lisy. Z rzekami i starorzeczami związane są przede wszystkim bobry i wydry. Jeżeli bardziej interesuje Cię szukanie tropów niż fotografowanie zabytków, specjalnie w tym celu przygotowano około **16-kilometrową ścieżkę „Tropem Łosia”** w Puszczy Kamienieckiej na terenie gminy Stoczek. ## NAJLEPSZE MIEJSCA NA PIERWSZĄ WIZYTĘ ## 1. „W krainie nadbużańskich łąk” – jeśli chcesz zobaczyć Bug Gdybym miał wskazać jedną trasę osobie, która nigdy wcześniej nie była w NPK, byłby to jeden z najmocniejszych kandydatów. Ścieżka im. Lechosława Herza ma około **10 km** i zaczyna się w miejscowości **Wywłoka**. Przy początku trasy, naprzeciwko starorzecza Bugu, można pozostawić samochód. Trasa biegnie przede wszystkim przez łąki, tereny podmokłe i okolice starorzeczy. Warto wejść na wał przeciwpowodziowy – właśnie stamtąd najlepiej zobaczyć otwartą dolinę i meandrujący Bug. Po drodze pojawiają się stare wierzby, trzcinowiska i siedliska wielu ptaków. **Dla kogo:** spacer, rower, fotografia krajobrazowa, obserwacja ptaków. **Długość:** około 10 km. **Najlepszy moment:** wiosenny lub wczesnoletni poranek. ## 2. Jerzyska – Szumin – las i skarpa nad Bugiem Ta trasa pokazuje zupełnie inną twarz parku. Ścieżka ma **10 km** i rozpoczyna się przy kościele w Jerzyskach. Początkowo prowadzi przez tereny leśne, a później dociera do skarpy nad Bugiem w okolicach Szumina. Przy początku rosną dwa dęby będące pomnikami przyrody, a sama okolica Jerzysk ma także interesującą historię związaną z walkami z 1944 roku. **Dla kogo:** rower, dłuższy spacer, las + rzeka. **Długość:** około 10 km. **Największy atut:** nadrzeczna skarpa i zmiana krajobrazu z leśnego na rzeczny. ## 3. Torfowisko Kules – najlepsza krótka trasa Jeżeli masz tylko godzinę albo podróżujesz z dziećmi, zacznij tutaj. Ścieżka **Torfowisko Kules** ma zaledwie **1,6 km** i tworzy pętlę. Biegnie pomiędzy dwoma zupełnie różnymi środowiskami: wilgotnym torfowiskiem oraz suchymi **Wydmami Zielenieckimi**. To jeden z najlepszych przykładów tego, co wyróżnia cały Nadbużański Park Krajobrazowy. Wystarczy przejść niewielki dystans, aby z bagiennego krajobrazu znaleźć się na piachu, który momentami rzeczywiście kojarzy się bardziej z wybrzeżem niż środkowym Mazowszem. Dużym plusem jest dojazd koleją. Na trasę można wejść bezpośrednio w pobliżu stacji **Sadowne Węgrowskie**. **Dla kogo:** rodziny, początkujący, krótki spacer, podróż bez samochodu. **Długość:** 1,6 km. **Największy atut:** torfowisko i wydmy podczas jednego krótkiego spaceru. ## 4. Jeziora Kałęczyńskie – dla tych, którzy chcą wejść głębiej Ścieżka rozpoczyna się w **Hucie Gruszczyno** i prowadzi w rejon niewielkich jezior oraz rezerwatu Moczydło. Podstawowa trasa ma około **9 km**, a materiały turystyczne Mazowsza sugerują przeznaczyć na jej piesze przejście około czterech godzin. Na rowerze trzeba liczyć się z piaszczystymi fragmentami. W rezerwacie Moczydło chronione są miejsca lęgowe rzadkich i zagrożonych ptaków. **Dla kogo:** przyrodnicy, obserwatorzy ptaków, spokojna wycieczka piesza. **Długość:** około 9 km. **Największy atut:** leśne zbiorniki i rezerwat. ## 5. Korczew i wschodnia część parku Jeżeli zależy Ci na połączeniu przyrody z historią, jedź w okolice **Korczewa**. Znajduje się tutaj zespół pałacowo-parkowy, a w otoczeniu także kilka cennych rezerwatów. Park wyznacza trasy prowadzące przez tę część NPK, a z wieży widokowej w Laskowicach można oglądać dolinę Bugu. Z rejonu Bużysk otwiera się również panorama w stronę położonego po drugiej stronie Bugu Drohiczyna. To dobry wybór, jeśli chcesz, żeby wycieczka nie była wyłącznie spacerem po lesie. ## NA CO ZWRÓCIĆ UWAGĘ? ### Meandry Bugu Nie szukaj jednego „najładniejszego miejsca”. Patrz na kształt rzeki i próbuj dostrzec, gdzie nurt podcina brzeg, a gdzie odkłada piach. ### Starorzecza To dawne fragmenty koryta odcięte od głównego nurtu. Z czasem stają się samodzielnymi zbiornikami i bardzo ważnymi siedliskami. ### Piaszczyste łachy Są charakterystycznym elementem naturalnego Bugu. Jednocześnie należą do ważnych miejsc odpoczynku i lęgów ptaków, dlatego nie należy podchodzić do kolonii i płoszyć zwierząt. ### Nadrzeczne skarpy W takich miejscach gniazdują między innymi **zimorodki i brzegówki**, które drążą nory w stromych ścianach. ### Głowiaste wierzby Stare wierzby są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów tradycyjnego krajobrazu nadbużańskich łąk. ### Wydmy śródlądowe Nie trzeba jechać nad Bałtyk, żeby spacerować po wydmie. Szczególnie czytelne są Wydmy Zielenieckie obok Torfowiska Kules. ### Ślady bobrów W pobliżu wody warto szukać ściętych pni, ścieżek prowadzących do rzeki i innych śladów aktywności bobra. ## CIEKAWOSTKI * Obecna powierzchnia NPK wynosi **73 732,3 ha**, a razem z otuliną cały chroniony układ zajmuje 112 288 ha. * Park chroni prawie **120 km doliny Bugu oraz około 40 km Narwi**. * Pierwotna koncepcja zakładała park razem z otuliną o powierzchni ponad **222 tys. ha** – niemal dwukrotnie większy od dzisiejszego obszaru. * Formalnie NPK istnieje od **30 września 1993 roku**. * Od 2024 roku nosi imię **Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego**. * Inwentaryzacje wykazały około **1027 gatunków roślin wyższych**. * Stwierdzono tutaj ponad **190 gatunków ptaków**. * W parku występuje **49 gatunków ssaków**. * W wodach Bugu i jego dopływów stwierdzono około **48 gatunków ryb**. * Oficjalna mapa NPK wskazuje kilkanaście rezerwatów, a w kolejnych latach sieć ochrony była rozszerzana o nowe obiekty, m.in. rezerwat Turzyniec. * W parku można w ciągu jednego spaceru zobaczyć **torfowisko i śródlądową wydmę**. * Dolina Bugu jest częścią europejskiej sieci Natura 2000 i należy do najważniejszych obszarów dla ptaków wodno-błotnych. ## KIEDY JECHAĆ? ## Wiosna To jeden z najlepszych okresów na obserwację ptaków, rozlewisk i budzących się do życia łąk. Przy wysokich stanach wody część terenów może być jednak podmokła lub czasowo trudno dostępna. ## Koniec maja i czerwiec Dobry czas na łąki i roślinność. W parku kwitną wtedy między innymi chronione storczyki. ## Lato Najlepsze na długie wycieczki rowerowe, spływy i całodniowe eksplorowanie parku. Trzeba pamiętać o słońcu, komarach i kleszczach. ## Jesień Bardzo dobry okres na lasy Puszczy Kamienieckiej, fotografię krajobrazową i wycieczki rowerowe przy niższych temperaturach. ## Zima Park pozostaje ciekawy dla obserwatorów ptaków. Pojawiają się gatunki zimujące i przylatujące do Polski tylko na chłodniejszą część roku. ## INFORMACJE PRAKTYCZNE **Wstęp:** bezpłatny. **Godziny otwarcia:** Nadbużański Park Krajobrazowy jest rozległym obszarem chronionym i nie posiada jednej bramy ani typowych godzin otwarcia. **Ile czasu przeznaczyć:** minimum pół dnia. Na pierwszą sensowną wizytę najlepiej przeznaczyć cały dzień. Poznanie różnych części parku wymaga kilku oddzielnych wyjazdów. **Samochód:** przy tak dużej powierzchni samochód znacznie ułatwia przemieszczanie się pomiędzy poszczególnymi częściami parku. **Pociąg:** część atrakcji można odwiedzić bez samochodu. Szczególnie wygodna jest ścieżka Torfowisko Kules, na którą można wejść w pobliżu stacji **Sadowne Węgrowskie**. **Parking przy ścieżce „W krainie nadbużańskich łąk”:** samochód można zostawić przy początku trasy w Wywłoce, naprzeciwko starorzecza Bugu. **Rower:** bardzo dobry sposób poznawania parku. Wiele ścieżek jest pieszo-rowerowych, ale część dróg ma nawierzchnię gruntową i piaszczystą. **Kajak:** Bug jest popularną rzeką kajakową, ale ma naturalny nurt, zmienną głębokość, mielizny, wyspy i miejscami urwiste brzegi. Warunki na wodzie należy sprawdzić bezpośrednio przed spływem. **Rodziny z dziećmi:** na początek najlepiej sprawdzi się krótka pętla Torfowisko Kules. **Wózek dziecięcy / ograniczona mobilność:** nie ma jednej zasady dla całego parku. Wiele tras prowadzi naturalnymi, piaszczystymi lub okresowo mokrymi drogami, dlatego przed wyjazdem należy sprawdzić konkretną ścieżkę. **Pies:** zasady mogą różnić się zależnie od konkretnej ścieżki i ewentualnego wejścia na teren rezerwatu. Na miejscu należy stosować się do oznaczeń. **Obuwie:** poza suchym latem warto mieć buty odporne na błoto i wilgoć. **Lornetka:** zdecydowanie warto. **Repelent:** od późnej wiosny do jesieni bardzo przydatny. ## Siedziba parku – Kaliska Zespół Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego ma siedzibę w **Kaliskach 93 koło Łochowa**, w zabytkowym pałacyku związanym z Heleną i Ignacym Janem Paderewskimi. W sezonie 2026 park organizował tam **Dni Otwarte w niedziele w godz. 11:00–17:00, z bezpłatnym wstępem**. Ponieważ jest to oferta sezonowa, przed wizytą trzeba sprawdzić aktualny komunikat. W pobliżu siedziby rozpoczyna się również ścieżka przyrodnicza „Dolina Dolnego Liwca”. ## TRIPTO PODPOWIADA Jeżeli odwiedzasz Nadbużański Park Krajobrazowy po raz pierwszy, **nie próbuj objechać całego parku jednego dnia**. Odległości są zbyt duże, a największą wartością tego miejsca nie jest liczba zaliczonych punktów. Na pierwszy wyjazd wybierz okolice **Łochowa – Szumina – Wywłoki**. Zobaczysz las, skarpę nad rzeką, starorzecza i otwarte nadbużańskie łąki. Jeżeli masz jeszcze godzinę lub dwie, pojedź w stronę **Sadownego i Torfowiska Kules**. Dopiero zestawienie wielkiej doliny Bugu z niewielkim torfowiskiem i wydmami pokazuje, jak różnorodny jest ten park. I zabierz lornetkę. Tutaj często najciekawsza atrakcja znajduje się kilkaset metrów od Ciebie i potrafi odlecieć. ## GOTOWY PLAN – PIERWSZY DZIEŃ W NPK **Rano:** Torfowisko Kules – krótka 1,6-kilometrowa pętla przez lasy, wydmy i okolice torfowiska. **Późny poranek:** przejazd w okolice Łochowa i Kalisk. Jeśli siedziba parku jest dostępna, warto zajrzeć do pałacyku. **Po południu:** Jerzyska – Szumin albo pełna ścieżka „W krainie nadbużańskich łąk”. **Wieczór:** okolice Bugu w rejonie Wywłoki lub Szumina. Niskie światło świetnie podkreśla skarpy, stare wierzby i zakola rzeki. ## Połącz wizytę z: **Pałac w Korczewie** – zabytkowa rezydencja otoczona parkiem, dobry punkt do połączenia z przyrodniczą częścią wschodniego NPK. **Zamek w Liwie** – jedna z najciekawszych historycznych atrakcji regionu nad Liwcem. **Pałac w Łochowie** – XIX-wieczny zespół pałacowo-parkowy. **Sadowne** – dobry punkt wypadowy do centralnej części parku i Torfowiska Kules. **Treblinka** – miejsce pamięci, które można połączyć z dłuższą wycieczką rowerową przez północno-wschodnią część regionu. Oficjalne materiały opisują m.in. 31-kilometrową trasę Huta Gruszczyno–Treblinka. **Pułtusk i dolina Narwi** – zupełnie inna, zachodnia część NPK.

Co zobaczysz?

• meandry, starorzecza i piaszczyste łachy Bugu
• torfowisko i Wydmy Zielenieckie
• łąki zalewowe i nadrzeczne skarpy
• ponad 190 gatunków ptaków
• ścieżki piesze, rowerowe i kajakowy Bug

Mapa